ኦሪት ዘጸአት 19

19:1-8 ሙሴ ናብ ከረን ተጸዊዑ፡ መልእክተኛ እዚ ኪዳን እዚ ኾይኑ ተጠቕመ። ፈጣሪን ቀዳማይ ኣበጋሲ እዚ ኪዳን እዚን ኣምላኽ ባዕሉ እዩ። እዚ ብሩኽ ሰነድ እዚ ኻብ ናይ ኣምላኽ ናጻ ጸጋ ተዋሂቡ እዩ። እዚ ኣብዚ ተጠቒሱ ዘሎ ኪዳን፡ እስራኤላውያን ትሕቲ መንግስቲ የሆዋ ህዝቢ ዝኾኑሉ ዝነበሩ ሃገራዊ ኪዳን እዩ ነይሩ። ንሓቀኛታት ምእመናን ብክርስቶስ የሱስ ዝተገብረ ሓድሽ ኪዳን ምሳሌ ነበረ፤ እንተኾነ፡ ከም ካልኦት ምሳሌታት፡ ንዝመጹ ሰናይ ነገራት ጽላል ጥራይ ነበረ።

ከም ሃገር መጠን ነዚ ኪዳን እዚ ሰበሩዎ፤ ስለዚ ጐይታ ንሕጉ ኣብ ሰሌዳ ድንጋላት ዘይኮነስ፡ ኣብ ልቦም ብምጽሓፍ፡ ምስ እስራኤል ሓድሽ ኪዳን ከም ዝገብር ኣወጀ (ኤር 31:33፤ እብ 8:7-10)። ኣብዚ ቦታታት እዚ ኺጠፍእ ድሉው ተባሂሉ ዘሎ ኪዳን፡ እስራኤላውያን ብሓጥያቶም ዝጠፍኡሉ ዝገበሩዎ ምስ እስራኤል ዝነበረ ሃገራዊ ኪዳን እዩ። ነዚ ብጥንቃቐ እንተ ዘይተኸታተልናዮ፡ ንብሉይ ኪዳን ከነንብብ ከሎና ናብ ስሕተት ክንወድቕ ኢና።

ህዝቢ ኣይሁድ ንንስሓ፡ ብመካከላይ ምእማን፡ ንሓጥያት ይቕረታ፡ ወይ ጸጋ ዘይፈልጥ ትሕቲ ኪዳን ስራሕ ነበሩ ኢልና ኽንሓስብ የብልናን፤ ከምኡ’ውን ብሓቂ ተኻፈልቲ ኪዳን ጸጋ ከም ዝኾኑ ዄኖም፡ ብምልኡ ህዝቢ እስራኤል ባህርያትን መሰላትን ናይ ሓቀኛታት ምእመናን ሒዞም ነበሩ ኢልና ኽንሓስብ የብልናን። ኩላቶም ትሕቲ ስርርዕ ምሕረት ነበሩ፤ ንምድሓን ግዳማዊ መሰላትን ረብሓታትን ነበሮም፤ ግናኸ፡ ከምቶም ክርስትያናት ኢና ዝብሉ፡ መብዛሕትኦም ኣብኡ ተመርኵሶም፡ ካብኡ ንላዕሊ ኣይከዱን። እስራኤል ነቲ ዕድላት ሰምሩሉ። ከም ሓደ ሰብ ኴኖም፡ "ጐይታ ዝተዛረቦ ኩሉ ክንገብር ኢና" ኢሎም መለሱ። ኣየ ኣብኦምኸ ከምዚ ዝበለ ልቢ እንተዝህሉ!

ሙሴ ከም መካከላይ ኮይኑ፡ ቃል ህዝቢ ናብ ኣምላኽ መለሰ። ከምኡ’ውን ክርስቶስ፡ እቲ መካከላይ፡ ከም ነብዪ ኾይኑ፡ ፍቓድ ኣምላኽ፡ ትእዛዛቱን ተስፋታቱን ንዓና ይገልጸልና፤ ድሕሪኡ ኸኣ፡ ከም ካህን ኾይኑ፡ ናይ ጸሎትን ምስጋናን ጥራይ ዘይኮነስ፡ ናይ ኣምላኽ ፍቕርን ቅዱስ መብጽዓን ዝኣመሰለ፡ ናይ መንፈሱ ስራሕ ኣብ ውሽጥና ዘሎ መንፈሳዊ መስዋእትታትና ናብ ኣምላኽ የቕርብ።

ምዕራፍ 19 እዚ ምዕራፍ እዚ ኣብ ደብረ ሲና ዝተዋህበ ሕጊ ክብሪ ኣምላኽ ኣብዛ ታሕተዋይ ዓለም ካብ ዝተራእየሉ ኣዝዩ ዘደንቕ መግለጺታት ሓደ ዝነበረሉ ፍጻሜ የርእየና። ኣብዚ ንረክቦ ድማ፥

I. ናይ ግዜን ቦታን ኩነታት (ቁ. 1, 2)።

II. ብሓፈሻ ኣብ መንጎ ኣምላኽን እስራኤልን ዝተመስረተ ኪዳን። ኣምላኽ ዝገበረሎም ጸጋ ዝመልኦ ምሕጽንታ (ቁ. 3-6)፣ ንሳቶም ድማ ነቲ ምሕጽንታ ዝሃብዎ ስምምዕ (ቁ. 7, 8)።

III. ኣምላኽ ካብ ደበና ሕጊ ንምሃብ ዘለዎ ዕላማ ሰለስተ መዓልቲ ቅድሚኡ ዝተዋህበ መጠንቀቕታ (ቁ. 9)። ህዝቢ ሕጊ ንምቕባል ንኽዳሎ ዝተዋህበ ትእዛዝ (ቁ. 10-13)፣ ነቲ ትእዛዝ ንምፍጻም ዝተገብረ ጻዕሪ (ቁ. 14, 15)።

IV. ኣብ ደብረ ሲና ዘስካሕክሕ መግለጺ ክብሪ ኣምላኽ (ቁ. 16-20)።

V. ኣምላኽ ክዛረቦም ከሎ ህዝቢ ስርዓት ንኽሕልዉ ዝተዋህበ ጥብቂ ትእዛዝን ዝተኣወጀ ህድኣትን (ቁ. 21, ወዘተ)።

ቁጥር 1-8 ኣብዚ ንረክቦ ድማ፥

I. እስራኤል ዝተመስረተሉ እቲ ዓቢ ቻርተር ዝተዋህበሉ ዕለት።

1. እቲ ዕለት ዝሓዘሉ ግዜ (ቁ. 1) — ካብ ግብጺ ምስ ወጹ ኣብ ሳልሰይቲ ወርሒ። ሕጊ ካብ ግብጺ ምስ ወጹ ድሕሪ ሓምሳ መዓልቲ ከም ዝተዋህበ ይግመት። ነዚ ንምዝካር ድማ በዓል ጰንጠቆስጠ ድሕሪ ፋስጋ ኣብ መበል ሓምሳ መዓልቲ ይኽበር ነበረ። ነዚ ንምፍጻም ድማ መንፈስ ቅዱስ ድሕሪ ሞት ክርስቶስ ሓምሳ መዓልቲ ጸኒሑ ኣብ በዓል ጰንጠቆስጠ ኣብ ልዕሊ ሃዋርያት ፈሰሰ። ኣብ ግብጺ ናብቲ መስዋእቲ ዝገብሩሉ ቦታ ናብ በረኻ ሰለስተ መዓልቲ ጕዕዞ ከም ዝገብሩ ተዛሪቦም ነይሮም (ምዕ. 5:3)፣ ግናኸ ክልተ ወርሒ ዝኸውን ጕዕዞ ኮይኑ ተረኺቡ። ከምኡ ድማ ንሕና ብግዜ ኣገማምታ ብዙሕ ግዜ ንጋገ፣ ነገራት ድማ ካብ ዝተጸበናዮ ንላዕሊ ይወስድ።

2. እቲ ዕለት ዝሓዘሉ ቦታ — ካብ ደብረ ሲና፣ እዚ ቦታ እዚ ብባህሪኡ እምበር ብስነ-ጥበብ ዘይኮነስ ፍሉጥን ዝርአን ዝገበሮ፣ ምኽንያቱ ኣብ ኩሉ እቲ ሰንሰለታዊ ኣኽራን ዝለዓለ ስለ ዝነበረ። ከምኡ ድማ ኣምላኽ ኣብ ልዕሊ ከተማታት፣ ኣባይቲ ነገስታትን፣ ግርማ ዝመልኦም ህንጻታትን ንዕቀት ገበረ፣ ድንኳኑ ኣብ ልዕሊ ሓደ በረኻዊን ደረቕን ዝለዓለ ከረን ብምስራዕ፣ ኣብኡ ነዚ ስምምዕ እዚ ንምፍጻም። ሲና ተባሂሉ ዝጽዋዕ ድማ ብብዙሕ እሾኻዊ ቁጥቋጥ ስለ ዝተሸፈነ እዩ።

II. እቲ ቻርተር ባዕሉ። ሙሴ ናብቲ ከረን ተጸውዔ (ኣብ ልዕሊኡ ኣምላኽ ድንኳኑ ተኺሉ ነበረ፣ ኣብ እግሩ ድማ እስራኤል ድንኳኖም ተኺሎም ነበሩ)፣ ከም ኣማላዲ ወይ ድማ መልእክተኛ ኪዳን ኮይኑ ተጠቕመ። “ንቤት ያእቆብ ከምዚ በሎም፣ ንደቂ እስራኤል ድማ ንገሮም” (ቁ. 3)። ኣብዚ እቲ ምሁር ጳጳስ ፓትሪክ እቶም ህዝቢ ብስም ያእቆብን እስራኤልን ከም ዝተጸውዑ ይገልጽ፣ እዚ ድማ እቶም ቅድሚ ሕጂ ከም ያእቆብ ናብ ፓዳን-ኣራም ምስ ከደ ዝተዋረዱ ዝነበሩ፣ ሕጂ ድማ ካብኡ ምስ ተመልሰ ኣምላኽ ከም ዝገበሮ ዓበይቲ ከም ዝኾኑ (ብጽድቂ ብዝጨቆኖም ዝበለጸ)፣ እስራኤል ድማ ከም ዝተሰምዩ ንምዝካር እዩ። ሕጂ እሞ ኣስተብህል፥

1. እቲ ኪዳን ዝገበረን ፈጣሪኡን ኣምላኽ ባዕሉ እዩ። እዚ ዓሻ ዘይሓስብ ህዝቢ እዚ ነዚ ምትእስሳር እዚ ንምፍጻም ዝበሎ ወይ ዝገበሮ ነገር የልቦን ነይሩ። ንጸጋ ኣምላኽ ዝቐረበ ምሕጽንታ ወይ ልማኖ ኣይነበረን፣ እዚ ብሩኽ ቻርተር እዚ ግና ብፍጹም ፍቓድ ኣምላኽ ባዕሉ ተዋሂቡ። ማስታወሻ፥ ኣብ ኩሉ ምስ ኣምላኽ ዘሎና ርክብ፣ ነጻ ጸጋ ብበረኸት ሰናይነት ይቕድመና፣ ኩሉ ምጽንናዕና ድማ ንኣምላኽ ብምፍላጥና ዘይኮነስ፣ ብእኡ ብምፍላጥና እዩ (ገላ. 4:9)። ንሕና ንእኡ ንፈትዎ፣ ንበጽሖ፣ ምስኡ ድማ ኪዳን ንኣትው፣ ምኽንያቱ ንሱ ቅድም ንዓና ፈቲዩና፣ በጺሑና፣ ምስኡ ድማ ኪዳን ኣቲዩና። ኣምላኽ ኣልፋ እዩ፣ ስለዚ ድማ ኦሜጋ ክኸውን ኣለዎ።

2. እቲ ትሕዝቶ ኪዳን ቅኑዕን ዘይተነቕፍን፣ ኣብ ልዕሊኦም ድማ ዝኾነ ይኹን ጸገም ዘየንብር ጥራይ ዘይኮነስ፣ ሕያዋይን ጸጋ ዝመልኦን፣ ከምኡ ድማ ዝዓበየ ፍሉይ መሰላትን ረብሓታትን ዝህቦ እዩ።

(1.) ንሱ ዝገበረሎም ዘኪርዎም (ቁ. 4)። ንሱ ሓቂ ኣውጺኡሎም፣ ንስደተኛታቶምን ጨቋኒታቶምን ድማ ፈዲዩሎም፥ “ንግብጻውያን ዝገበርክዎ ርኢኹም ኢኹም፣ ንኽብሪ እስራኤልን ረብሓታቱን ክንደይ ህይወት ከም ዝተሰውአ”። ንሱ ንዓኣቶም ዘይተነጻጸረ ፍቕሩን ምድላይን ኣርእዩዎም፥ “ኣነ ብኣኽናፍ ንስሪ ጾርኩኹም”፣ እዚ ኣምላኽ ዘርኣዮ ዘደንቕ ለውሃት ዝገልጽ ዓቢ ኣበሃህላ እዩ። ኣብ ዘዳግም 32:11, 12 ተገሊጹ ኣሎ። እዚ ድማ ዓቢ ፍጥነት የርኢ። ኣምላኽ ንምድሓኖም ብኣኽናፍ ጥራይ ኣይመጸን (እቲ ዝተወሰነ ግዜ ምስ በጽሐ፣ ኣብ ኪሩብ ተወጢሑ በረረ)፣ የግዳስ ብኣኽናፍ ዝመስል ኣገባብ ኣውጺእዎም። ብዓቢ ምቾት፣ ብሓይልን ፍጥነት ንስርን ድማ ገበሮ። እቶም ዘይድክሙን ዘይሕለሉን ከም ንስሪ ብኣኽናፍ ከም ዝዓርጉ ይንገር (ኢሳ. 40:31)። ብፍላይ ድማ፣ እዚ ንፍሉይ ምድላይ ኣምላኽን ፍቕሩን የርኢ። ግብጺ እቲ ሓጺናዊ እቶን፣ እዚኦም ንኣሽቱ ዝፈልፍሉሉ ጎጆ ነበረ፣ ኣብኡ ድማ ከም ጽንስናዊ ህዝቢ ኮይኖም ተመስሪቶም። ብዝሒኦም ብምብዝሑ ምስ ዓበዩ፣ ካብቲ ጎጆ ወጹ። ካልኦት ኣዕዋፍ ንውሉዳተን ብጥፍሮን ይጾራ፣ ንስሪ ግና (ከም ዝበሃል) ብኣኽናፋ፣ ስለዚ እቶም ብራዕዲ ዝተኳሱ ቀስተኛታት እውን ንኣሽቱ ክጎድኡ ኣይክእሉን፣ ቅድሚኡ ነቲ ዓቢ እንተ ዘይተኳስዎ። ከምኡ ድማ ኣብ ቀይሕ ባሕሪ፣ እቲ ደምበ ደበናን ሓውን፣ ምልክት ህልውና ኣምላኽ፣ ኣብ መንጎ እስራኤላውያንን ሰዓብቶምን ተሰሪዑ (ክስበር ዘይከኣል መስመር ምክልኻል፣ ክሰርጽ ዘይከኣል መሓውር)። ግናኸ እዚ ኩሉ ኣይነበረን። እቲ መንገዶም ከምኡ ዝተሰርዐን ዝተሓለወን ክብሪ ዝመልኦ ነበረ፣ ግናኸ መወዳእታኦም ካብኡ ንላዕሊ ነበረ፥ “ናባይ ኣምጻእኩኹም”። ንሳቶም ናብ ናጻን ክብሪ ዝመልኦን ኩነታት ጥራይ ዘይኮነስ፣ ናብ ኪዳንን ምስ ኣምላኽ ዘሎ ርክብን እውን ኣተዉ። እዚ፣ እዚ እዩ ክብሪ ምድሓኖም፣ ከምቲ ብክርስቶስ ዝኾነና፣ ንሱ ንጻድቕ ዘይኮኑ ምእንቲ ጻድቕ ሞተ፣ ምእንቲ ናብ ኣምላኽ ከምጽኣና። ኣምላኽ ኣብ ኩሉ ጸጋ ዝመልኦ ኣገባብ ምድላዩን ጸጋኡን ዝዓለመሉ፣ ካብኡ ዝዓለናዮ ናብኡ ንምምላስ፣ ኣብኡ ጥራይ ክንሕጎስ እንኽእል ናብኡ ንምምጻእ እዩ። ንሱ ነቲ ኣብዚ ዝተገብረ ሓቂ ንምርግጋጽ ናብ ባዕሎም፣ ናብ ምልከታኦምን ተመክሮኦምን ይግባእ፥ “ዝገበርክዎ ርኢኹም ኢኹም”። ስለዚ ንኣምላኽ ክኣምኑ ኣይክእሉን፣ ቅድሚኡ ንዓይኖም እንተ ዘይኣመኑ። ኩሉ ዝተገብረ ብፍጹም ስራሕ እግዚአብሔር ከም ዝነበረ ርእዮም። ንሳቶም ናብ ኣምላኽ ዝበጽሑ ኣይነበሩን፣ የግዳስ ንሱ እዩ ናብኡ ዘምጽኦም። ገሊኦም ከም ዝገለጽዎ፣ ቤተ ክርስቲያን ብሉይ ኪዳን ብኣኽናፍ ንስሪ ከም ዝተጾረት ይንገር፣ እዚ ድማ ሓይሊ እቲ ስርዓት የርኢ፣ እዚ ድማ ብልዑል ኢድን ዝተዘርግሐት ቅንዕናን ዝተፈጸመ እዩ። ቤተ ክርስቲያን ሓዲስ ኪዳን ግና ብጐይታ የሱስ ከም ሓንቲ ደርሆ ንውሉዳታ ኣብ ትሕቲ ኣኽናፋ ከም እትእክብ (ማቴ. 23:37) ከም ዝተኣከበት ይንገር፣ እዚ ድማ ጸጋን ምሕረትን እቲ ስርዓት፣ ከምኡ ድማ ዘደንቕ ትሕትናን ውርደትን እቲ መድሓኒ የርኢ።

(2.) ንሱ ካብኦም ዝጽበዮን ዝሓትቶን ብሓንቲ ቃል፣ ምእዛዝ (ቁ. 5)፣ ድምጹ ብሓቂ ክሰምዑን ኪዳኑ ክሕልዉን ከም ዝኾነ ብንጹር ይነግሮም። ብእኡ ብምድሓኖም፣ እቲ ዝሓተቶም ብእኡ ክመሓደሩ እዩ። እቲ ናይዚ ሕቶ እዚ ቅኑዕነት፣ ድሕሪ ነዊሕ ግዜ ምስኦም ይከራኸር፣ ኣብቲ ካብ ምድሪ ግብጺ ዘውጽኦም መዓልቲ እዚ እዩ እቲ ናይ ኪዳን ኩነታት ዝነበረ፥ “ድምጸይ ስምዑ” (ኤር. 7:23)። እዚ ድማ ብትሪ ከም ዝመሓጸኖም ይንገር (ኤር. 11:4, 7)። ብሓቂ ጥራይ እምበር፣ ብኣፍን ብተስፋን ጥራይ ዘይኮነስ፣ ብምምሳል ዘይኮነስ፣ ብቕንዕና። ኣምላኽ ንሳቶም ሓቀኛ ጸጋታት ኣርእዩዎም ነበረ፣ ስለዚ ድማ ሓቀኛ ምእዛዝ ይሓትት ነበረ።

(3.) ንሱ ኣብ ልዕሊኦም ዝገብሮ ክብሪ፣ ከምኡ ድማ ነቲ ኪዳኑ እንተ ሓለዉ ዝገብሮ ሕያውነት የረጋግጸሎም (ቁ. 5, 6)፥ “ሽዑ ንዓይ ፍሉይ ሃብቲ ክትኾኑኒ ኢኹም”። ንሱ ሓደ ፍሉይ ጸጋ፣ ከም ምሃብ ምድሪ ከነኣን ወይ ከምኡ ዝኣመሰለ ኣይገለጸን፣ የግዳስ ኩሉ ምሉእ ብጽሕና ዝሓዘ፣ ንሱ ንዓኣቶም ኣብ ኪዳን ዘሎ ኣምላኽ ከም ዝኸውን፣ ንሳቶም ድማ ንእኡ ህዝቢ ከም ዝኾኑ ገሊጽዎ።

[1.] ኣምላኽ ኣብዚ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ዝርአ ፍጥረት ዘለዎ ልዕልናን ምሉእ ስልጣንን የረጋግጽ፥ “ኩላ ምድሪ ናተይ እያ”። ስለዚ ንሳቶም ኣየድለይዎን። እቲ ከምዚ ዝኣመሰለ ዓቢ ግዝኣት ዘለዎ፣ ብዘይካ ንእስራኤል ዝኣመሰለ ንእሽቶ ግዝኣት ምድላይ፣ ዓቢን ሕጉስን እዩ።