ኦሪት ዘጸአት 23

23:1-9 ብሕጊ ሙሴ፡ ናይ ቅኑዕ ስነ-ምግባራዊ ሕልናን ናይ ሓቀኛ ፖለቲካዊ ጥበብን ብሩህ መርኣያታት ይርከብ። ኣብኡ ዘሎ ኵሉ ነገር፡ ንዝተደልየን ንዝተገለጸን ዕላማ፡ ማለት ንሓደ ጥራይ ኣምላኽ ምምላኽን ንእስራኤል ካብ ዓለም ኣረማውያን ምፍላይን ዝሰማማዕ እዩ። ዋላ ሓንቲ ጉጅለታት፡ ኣዕሩኽ፡ መሰኻኽር ወይ ድማ ልሙዳት ሓሳባት፡ ንዓበይቲ በደላት ንኸነንእስ፡ ንንኣሽቱ በደላት ድማ ንኸነኸብድ፡ ንበደለኛታት ንኸነሰናብት፡ ንንጹሃን ንኸንከስስ ወይ ንዝኾነ ነገር ብጌጋ ንኸነቕርብ ከዛብዕና የብሉን።

ምዕራፍ 23 እዚ ምዕራፍ እዚ ኣብ ደብረ ሲና ኣብ ዝተገብረ ናይ መጀመርታ ኣኼባ (ከምኡ እንተበልኩዎ) ዝሓለፉ ተግባራት ይቕጽልን ይዛዝምን። እዚ ምዕራፍ እዚ፣

I. ብፍላይ ምስ ትሽዓይቲ ትእዛዝ ዝተሓሓዙ፣ ማለት ብሓሶት ምምስካርን (ቁ. 1) ብሓሶት ምፍራድን (ቁ. 2, 3, 6-8) ዝምልከቱ፣ ንኹሉ ዝምልከቱ ገለ ሕግታት ይርከቡ። ንጸላእትና ሰናይ ምግባርን (ቁ. 4, 5) ንጓኖት ዘይምጽዋርን (ቁ. 9) ዝምልከት ሕጊ እውን ኣሎ።

II. ንኣይሁድ ፍሉያት ዝኾኑ ገለ ሕግታት። ዓመት ሰንበት (ቁ. 10, 11)፣ ሰለስተ ዓመታዊ በዓላት (ቁ. 14–17)፣ ምስኦም ዝተሓሓዙ ገለ ሕግታት እውን ኣለዉ።

III. ኣምላኽ ንኦኦም ዝጀመሮ ምሕረት ብምሉኡ ከም ዝፍጽም ዝገልጽ ጸጋዊ ተስፋታት፣ ብዝብልዎ ምእዛዝ ዝምርኮስ። ኣምላኽ ብበረኻ ከም ዝመርሖም (ቁ. 20–24)፣ ንዘለዎም ኩሉ ከም ዘባርኾም (ቁ. 25, 26)፣ ናይ ከነኣን ምድሪ ከም ዘውርሶም (ቁ. 27–31)። ግና ምስቶም ህዝብታት ክሓባበሩ የብሎምን (ቁ. 32, 33)።

ቁጽሪ 1-9 እዚ ኣብዚ ዝርከብ፣

I. ብዛዕባ ፍርዳዊ መስርሕ ዝምልከት መጠንቀቕታታት፤ ጽቡቕ ሕግታት፣ ካብ ዝኾነ ህዝቢ ዝበለጸ ሕግታት፣ ምህላዎም ጥራይ ኣይኣክልን ነይሩ፣ የግዳስ ብመሰረት እቶም ሕግታት ቅኑዕ ፍርዲ ንምሃብ ክንክን ክግበር ኣለዎ።

1. ምስክርነት ዝህቡ ሰባት ንሓደ ንጹህ ሰብ ብሓሶት ብምጥቃዕን ወይ ብሓሶት ወረ ብምዝርጋሕን ከምኡ እውን ንሓደ ንጹህ ሰብ ወይ ንሓደ ገበነኛ ምዃኑ ዘይፈልጥዎ ሰብ ብምምስካር ከይሕግዙ ኣብዚ መጠንቀቕታ ተዋሂቡ ኣሎ (ቁ. 1)። ንሓደ ሰብ ብዛዕባ ህይወቱ ዝምልከት ጉዳይ ብሓሶት ምምስካር፣ ሓሶት፣ መሐላ ምፍራስ፣ ክፉእ ሓሳብ፣ ስርቂ፣ ቅትለት ዝብሉ ኩሎም ገበናት ዝሓዘ እዩ፣ ብተወሳኺ ድማ ነዚ ኩሉ ብፍትሒ ዝሽፍን፣ ንብዙሓት ካልኦት ድማ ናብ ተመሳሳሊ ገበን ዘእቱ እዩ። ሓደ ሰብ ክገብሮ ካብ ዝኽእልዎ ገበናት እዚ ዝበዝሐ ክፉእ ተግባራት ዝሓዘ እዩ። ይኹን እምበር፣ እዚ ናይ መጠንቀቕታ ቀዳማይ ክፋል፣ ንፍርዳዊ መስርሕ ጥራይ ዘይኮነስ፣ ንሓባራዊ ዝርርብ እውን ዝምልከት እዩ፤ ስለዚ ሓሜትን ምጥቃዕን ሓደ ዓይነት ናይ ሓሶት ምስክርነት እዩ። ስም ሰብ ከም ንብረቱ ወይ ህይወቱ ኣብ ኢድ ዳኛ ወይ ዳኛታት ከም ዝርከብ፣ ኣብ ኢድ ዝኾነ ጉጅለ እውን ከምኡ እዩ። ስለዚ ንሓደ ሰብ ብሓሶት ወረ ዘልዕል ወይ ብፍላጥ ዘዘርግሕ፣ ብፍላይ እቲ ወረ ንጥበበኛታትን ጽቡቓትን ሰባት ዝበጽሕ እንተኾይኑ፣ ከምቲ ሓሳዊ ምስክር ዝገብሮ፣ ንሕግታት ሓቂ፣ ፍትሒ፣ ፍቕሪ እውን ይጥሕስ—ብተወሳኺ ድማ እቲ ዝተጎድአ ሰብ ፍትሒ ንኸይረክብ ይገብር። እቲ ንሕና “ኣይተልዕል” ኢልና ዝተርጎምናዮ፣ ኣብ ወሰን መጽሓፍ “ሓሳዊ ወረ ኣይትቕበል” ይብል፤ ምኽንያቱ ኣብ ከምዚ ዝበለ ጉዳይ እቲ ተቐባሊ ከምቲ ሰራቒ ክፉእ እዩ፤ ሓማዪ ልሳን ድማ እንተዘይተደጊፉ ነዚ ዝገብሮ ዘሎ ክፉእ ኣይምገበረን። ሓሳዊ ወረ ምስማዕ ከም ዘይንተርፍ ይኸውን፣ ግና ክንቕበሎ የብልናን፣ ማለት፣ ከምቶም ብገበን ዝሕጎሱ ብሓጎስን ፍስሃን ክንሰምዖ የብልናን፣ ወይ ድማ ሓቂነቱ ንምጥርጣር ዝኾነ ምኽንያት ክሳብ ዘሎ ክንኣምኖ የብልናን። እዚ ንጽቡቕ ስም ጎረቤትና ፍቕሪ ምግባርን ከምቲ ንዓና ክግበረልና እንደሊ ምግባርን እዩ።

2. ኣብዚ ንዳኛታት ፍርዲ ከየጥምሙ መጠንቀቕታ ተዋሂቡ ኣሎ።

(1.) ብሓይሊ ይኹን ብብዝሒ ህዝቢ ተደሪኾም፣ ፍርዲ ኣብ ዝህቡሉ እዋን፣ ንሕልናኦም ክጻረሩ የብሎምን (ቁ. 2)። ኣብ ኣይሁድ ጉዳያት ብጉባኤ ዳኛታት ይፍረድ ነይሩ፣ ፍርዲ ድማ ብብዝሒ ድምጺ ይወሃብ ነይሩ፣ ኣብ ከምዚ ዝበለ ጉዳይ ድማ ነፍሲ ወከፍ ዳኛ ብዝበለጸን ብዘይኣድልዎ ምርመራን ከም ዝረኣዮ ሓቂ ክኸይድ ኣለዎ፣ እኳ ድኣ እቲ ብዙሕ ህዝቢን ድምጾምን፣ ወይ ድማ ፍርዲ እቶም ራቢታት (ንሕና ብዙሓት ኢልና ንትርጉሞ)፣ እቶም ዝበዝሑን ዝኸበሩን ዳኛታት፣ ናብ ካልእ ኣንፈት እንተኸዱ እውን። ስለዚ (ከምቲ ኣብ ኣባና ዘሎ)፣ ኣብ ኣይሁድ፣ እቲ ንእሽቶ ዳኛ ቅድሚ እቲ ዓቢ ዳኛ ድምጹ ይህብ ነይሩ፣ ምእንቲ ብስልጣን እቲ ዓቢ ዳኛ ከይተጽልዎ። ዳኛታት ንሰባት፣ ንተዋጋእቲ ይኹኑ ንመሓዙቶም ዳኛታት፣ ክሕብሕቡ የብሎምን። እቲ ናይዚ ቁጽሪ ቀዳማይ ክፋል ንኹሎም፣ ከምኡ እውን ንዳኛታት፣ ክፉእ ንምግባር ንብዙሓት ከይስዕቡ ዝገልጽ ሓፈሻዊ ሕጊ ይህብ። ሓፈሻዊ ልምዲ ኣብ ክፉእ ተግባር ፈጺሙ ኣየማሓላልፈናን እዩ፤ እቲ ሰፊሕ መገዲ ድማ ብሰንኪ ምብዝሑን ምጽጋጉን ዝሓሸ ወይ ዝኸውን ኣይኮነን። እንታይ ክንገብር ከም ዘሎና ክንሓትት ኣለና፣ እቲ ብዙሓት ዝገብርዎ ዘይኮነስ፤ ምኽንያቱ ብጐይታና ክንፍረድ ኣለና እምበር ብመሓዙትና ኣይኮነን፣ ንሓደ ሰብ ንምሕጋዝ ናብ ገሃነም ንምኻድ ድሉዋት ምዃን ዓብዪ ምትሕብባር እዩ።

(2.) ፍርዲ ከየጥምሙ የብሎምን፣ ንሓደ ድኻ እኳ እንተኾነ (ቁ. 3)። ቅኑዕ ኣብ ኩሉ ጉዳያት ክኸውን ኣለዎ፣ ግጉይ ድማ ክቕጻዕ ኣለዎ፣ ፍትሒ ድማ ፈጺሙ ክድምሰስ የብሉን፣ ወይ ድማ በስም ፍቕርን ምሕረትን ንጉድኣት ክዕገስ የብሉን። ሓደ ድኻ ሰብ ክፉእ ሰብ እንተኾይኑ፣ ክፉእ ነገር እንተገበረ ድማ፣ ብሰንኪ ድኽነቱ ዝሓሸ ክኸውን ምፍቃድ ዓሻ ምሕረት እዩ (ዘዳ. 1:16, 17)።

(3.) ፍርዲ ንሓደ ድኻ ሰብ ክጎድእ ከየጥምሙ የብሎምን፣ ወይ ድማ ንርእሱ ንምክልኻል ዝኸውን ስለ ዘይብሉ ክጎድእዎ የብሎምን፤ ኣብ ከምዚ ዝበለ ጉዳያት ዳኛታት ንርእሶም ንድኻታት ተጣበቕቲ ክኾኑ ኣለዎም፣ ክሳብ እቲ ጉዳዮም ጽቡቕን ቅኑዕን ዝኸውን (ቁ. 6)፡ “ፍርዲ ድኻ ኣይተጥምም፤ ንሳቶም ድኻታትካ ምዃኖም ዘክር፣ ካብ ኣዕጽምትኻ ዝኾኑ፣ ድኻታት ጎረባብትኻ፣ ድኻታት ኣሕዋትካ፤ ስለዚ ብሰንኪ ድኽነቶም ክጎድኡ ኣይትፍቀድ።”

(4.) ንሓደ ክፉእ ጉዳይ ምሕጋዝ ወይ ምድጋፍ ክፈርሁ ኣለዎም (ቁ. 7)፡ “ካብ ሓሳዊ ነገር ርሓቕ፤ ካብኡ ንርእስኻ ነጻ ምግባር ጥራይ ኣይኮነን፣ ወይ ድማ ንስኻ ምስኡ ዘይትተሓሓዝ ምዃንካ ምግላጽ ጥራይ ኣይኣክልን፣ የግዳስ ካብኡ ርሓቕ፣ ከም ሓደ ሓደገኛ መፈንጠራ ፍርሆ። ንጹህን ጻድቕን ሰብ፣ ንኹሉ ዓለም እኳ እንተኾነ፣ ብኢድካ ኣይትቕትሎን፤ ስለዚ ካብ ሓሳዊ ነገር ርሓቕ፣ ምኽንያቱ ናብኡ ከም ዝበጽሕ ኣይትፈልጥን፣ እቲ ጻድቕ ኣምላኽ ድማ ከምዚ ዝበለ ክፉእ ተግባር ብዘይቕጽዓት ኣይሓድጎን እዩ፡ ንኽፉእ ኣየጽድቖን እየ” ማለት፣ “ንኻልኦት ብዘይፍትሒ ዝፈርዶም ክፈርድ እየ።” ዳኛታት ንርእሶም ንዓብዪ ዳኛ ተሓተቲ እዮም።

(5.) ጉቦ ክቕበሉ የብሎምን (ቁ. 8)። ብስጦታ ተደሪኾም ዘይቅኑዕ ፍርዲ ንምሃብ፣ ንጹህ ንምፍራድ፣ ወይ ንገበነኛ ንምፍታሕ፣ ወይ ድማ ንሓደ ሰብ መሰሉ ንምውሳድ ጥራይ ዘይኮነስ፣ ስጦታ እኳ ክቕበሉ የብሎምን፣ ምናልባት ኣብኦም ክፉእ ጽልዋ ስለ ዝገብር፣ ከምኡ እውን ካብ ድሌቶም ወጻኢ ስለ ዝገብሮም፤ ምኽንያቱ ነቶም ብኻልእ መገዲ ጽቡቕ ክገብሩ ዝኽእሉ ሰባት ንምዕዋር ፍሉይ ዝንባለ ኣለዎ።

(6.) ንጓና ክጸውሩ የብሎምን (ቁ. 9)። እኳ እቶም ወጻእተኛታት ኣብ መንጎኦም ምድሪ ከይወርሱ እንተኾኑ፣ ፍትሒ ክግበረሎም ኣለዎ፣ ንብረቶም ብሰላም ክጥቀሙሉ ኣለዎም፣ እንተተጎድኡ ድማ ፍትሒ ክረኽቡ ኣለዎም፣ እኳ እንተኾኑ ንመንግስቲ እስራኤል ጓኖት እንተኾኑ። እዚ ናይ ሕግና ቅንዕናን ጽቡቕነትን መርኣያ እዩ፣ ሓደ ወጻእተኛ ብዝኾነ ገበን፣ ክዳዓት እንተዘይኮይኑ፣ እንተተፈሪዱ፣ ፍርቂ ካብ ዳኛታቱ፣ እንተደልዩ፣ ወጻእተኛታት ክኾኑ ኣለዎም፤ እዚ “ፍርዲ ብፍርቂ ቋንቋ” ይብልዎ፣ ጓኖት ከይጸውሩ ዝግበር ጽቡቕ ምድላው እዩ። እቲ ኣብዚ ዝተዋህበ ምኽንያት ምስቲ ኣብ ምዕ. 22:21 ዘሎ ተመሳሳሊ እዩ፣ “ንስኻትኩም ጓኖት ነይርኩም ኢኹም”፣ እዚ ኣብዚ ብጽቡቕ ዝተደገፈ እዩ፣ “ልቢ ጓና ትፈልጡ ኢኹም”፤ ብሓዘን ተመክሮ ብዛዕባ ሓዘንን ፍርሕን ጓና ገለ ትፈልጡ ኢኹም፣ ስለዚ፣ ብምድሓንኩም፣ ንነፍስኹም ኣብ ቦታኦም ብቐሊሉ ከተንብሩ ትኽእሉ ኢኹም።

II. ብዛዕባ ጎረቤታዊ ደግነት ዝምልከት ትእዛዛት። ንዝኾነ ሰብ፣ እኳ ንዝበደሉና እውን እንተኾነ፣ ከም ኣድላይነቱ ኩሉ ጽቡቕ ተግባራት ንምግባር ድሉዋት ክንከውን ኣለና (ቁ. 4, 5)። ትእዛዝ ንጸላእትና ምፍቃርን ንዝጸልኡና ሰናይ ምግባርን፣ ሓድሽ ጥራይ ዘይኮነስ፣ ኣረጊት ትእዛዝ እውን እዩ (ምሳ. 25:21, 22)። ካብዚ ንምርዳእ፣

1. ነዚ ደግነት እዚ ንጸላኢ ክንገብር እንተኾይና፣ ንፈታዊ ብዝያዳ ክንገብር ኣለና፣ እኳ ጸላኢ ጥራይ እንተተጠቕሰ፣ ምኽንያቱ ሓደ ሰብ ንዝኾነ ሰብ ክፉእ ከም ዘይገብር ይሕሰብ፣ እንተዘይኮይኑ ንዝጸልኦ ሰብ።

2. ንጉድኣትን ጥፍኣትን ጸላኢና ዘይምክልኻል ግጉይ እንተኾይኑ፣ ንዕኡ ወይ ንዘለዎ ነገር ጉድኣትን ጥፍኣትን ምምጻእ ክንደይ ዝኸፍአ እዩ።

3. እንተደኣ እንስሳ ጎረቤትና ምስ ጠፍአት ክንምልሳ እንተኾይና፣ ብዝያዳ ድማ፣ ብጥበብ ዝመልኦ ምዕዶን ምምሃርን፣ ጎረባብትና ኣብ ዝኾነ ሓጢኣታዊ መገዲ ምስ ጠፍኡ ክንምልሶም ክንጽዕር ኣለና (ያዕ. 5:19, 20)። ከምኡ እውን፣ ዝወደቐ ኣድጊ ንምሕጋዝ ክንጽዕር እንተኾይና፣ ብዝያዳ ድማ፣ ብምጽንናዕን ምትብባዕን፣ ዝጠሓለ መንፈስ ንምሕጋዝ ክንጽዕር ኣለና፣ ነቶም ፍርሃት ዘለዎም ልቢ ድማ፡ “በርትዑ” እናበልና። ምድሓንን ደሓንነትን ካልኦት ከም ናትና ክንደሊ ኣለና (ፊል. 2:4)። “እንሆ፣ ኣይንፈልጥን ኢና” እንተበልካ፣ እቲ ንልቢ ዝምርምር ኣይሓስቦን ድዩ፧ (ምሳ. 24:11, 12)።

23:10-19 ኣብ ሻውዐይ ዓመት መሬት ዓረፋ ክትገብር ነይርዋ። ከሓርሱ ወይ ከዝርኡ ኣይነበሮምን። እታ ምድሪ ባዕላ ዘፍረየቶ ክብላዕ ነይርዎ እምበር ክዕቖር ኣይነበሮን። እዚ ሕጊ እዚ ንመለኮታዊ ድልየት ምውካልን፡ ስርዓታቱ ኣብ ዝተሓለዉሉ እዋን ኣምላኽ ዓብዪ ፍረ ብምልኣኽ ዘርእዮ ታማንነትን ንምምሃር ዝተሃቀነ ይመስል። ከምኡውን፡ ኵሉ ምድራዊ ዕዮ፡ ሓሳብን፡ ረብሓን ንሓዋሩ ኣብ ዝጠፍኣሉ እዋን ናይ ሰማያዊ ዕረፍቲ ምሳሌ ነይሩ።

ንኣማልኽቲ ኣህዛብ ዝኸውን ኵሉ ኣኽብሮት ብጽኑዕ እተኸልከለ እዩ። ጣኦት ኣምልኾ እስራኤላውያን ዘዘምበሉሉ ሓጢኣት ስለ ዝነበረ፡ ንዝኽሪ ኣማልኽቲ ኣህዛብ ክድምስሱ ነይርዎም። ንሱ ኣብ ዝሓርዮ ቦታ፡ ኣብ ቅድሚ ኣምላኽ ብስርዓት ምርካብ ብጽኑዕ እተደለየ እዩ። ኣብ ቅድሚ እግዚኣብሔር ክእከቡ ነይርዎም።