ይሁዳ

ይሁዳ፣ ኣይሁድ ከምኡ’ውን ይሁዳ (ምድሪ ይሁዳ) ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ከም ታሪኻዊ ኣውድ ነገድ እስራኤል፣ ደቡባዊ መንግስቲ ከምኡ’ውን ግዝኣት ሮሜ ንምምልካት ዝጥቀሙ ቃላት እዮም። ይሁዳ ናይ እስራኤል (ወይ ‘ያዕቆብ’) ከምኡ’ውን ናይ ልያ ራብዓይ ወዲ ነበረ (ዘፍ 29:35)፤ ከምኡ’ውን ካብቶም ዓሰርተው ክልተ ነገዳት እስራኤል ሓደ መስራቲ ኮይኑ። ነገድ ይሁዳ ኣብ ታሪኽ እስራኤል ዓብዪ ግደ ተጻዊቱ፤ ከም ካሌብ፣ ጎቶንያል ከምኡ’ውን ንጉስ ዳዊት ዝኣመሰሉ ፍሉጣት ሰባት ካብዚ ነገድ እዚ እዮም ወጺኦም። ድሕሪ ግዝኣት ሰሎሞን፣ መንግስቲ እስራኤል ናብ ክልተ ተኸፍለ፡ ሰሜናዊ መንግስቲ እስራኤልን ደቡባዊ መንግስቲ ይሁዳን (1 ነገስት 12)። ነገድ ይሁዳን ብንያምን ዝሓዘ ደቡባዊ መንግስቲ ንስርወ መንግስቲ ዳዊት ከምኡ’ውን ኣብ ኢየሩሳሌም ንዘሎ ኣምልኾ ኣምላኽ እሙን ኮይኑ ጸኒሑ። መንግስቲ ይሁዳ ካብ ቅድሚ ልደት ክርስቶስ ኣስታት 930 ዓመት ጀሚሩ ክሳብ ወረራ ባቢሎን (586 ቅ.ል.ክ.) ጸኒሑ። ድሕሪ ምርኮ ባቢሎን፣ ብዙሓት ኣይሁድ ናብ ምድሪ ይሁዳ ተመልሱ፤ እዚ ድማ በቲ ግዜ እቲ ክፍለ ሃገር ግዝኣት ፋርስ ነበረ (ዕዝራ 1-6)። ኣብ ግዜ ካልኣይ ቤተ መቕደስ፣ ይሁዳ ክፍለ ሃገር ግዝኣት ሮሜ ኮነት። ኣብ ሓድሽ ኪዳን፣ “ኣይሁድ” ከምኡ’ውን “ይሁዳ” ዝብሉ ቃላት መብዛሕትኡ ግዜ ንህዝቢ ኣይሁድ ከምኡ’ውን ንዝነበሩሉ ከባቢ ንምምልካት የገልግሉ። ታሪኽ ይሁዳ፣ ኣይሁድ ከምኡ’ውን ምድሪ ይሁዳ ቀንዲ ትኩረት ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ትረኻ እዩ፤ ብዙሓት ቀንዲ ፍጻሜታት፣ ትንቢታትን ትምህርትን ኣብዚ ህዝቢ እዚ ከምኡ’ውን ምስ ኣምላኽ ዘለዎም ዝምድና ይምርኮሱ። ከም ኢሳይያስ፣ ኤርምያስ ከምኡ’ውን ህዝቅኤል ዝኣመሰሉ ነብያት መልእኽቶም መብዛሕትኡ ግዜ ንይሁዳ የቕርቡ ነበሩ፤ ብዛዕባ ዘይምእዛዝ ፍርዲ የጠንቅቑ ነበሩ፤ ከምኡ’ውን ተስፋ ምምላስ ይህቡ ነበሩ። ኣብ ሓድሽ ኪዳን፣ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ መሲሑ፣ ኣብ ይሁዳ ተወልደ፤ ንጉስ ኣይሁድ ተባሂሉ’ውን ይፍለጥ (ማቴ 2:2)። ቀዳማይ ክርስትያናዊት ቤተ ክርስቲያን ኣብ ኢየሩሳሌም ተጀመረች፤ ካብቶም ቀዳሞት ምእመናን ብዙሓት ኣይሁድ ነበሩ (ግብሪ ሃዋርያት 2)። ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ ብምሉኡ፣ ናይ ኣምላኽ ቃል ኪዳን ዝምድና ምስ ህዝቢ ይሁዳ፣ ምስ ኣይሁድ ከምኡ’ውን ምስ ነበርቲ ይሁዳ ቀንዲ ጭብጢ ኮይኑ ይቕጽል፤ እዚ ድማ ንእምነቱ፣ ንፍርዱ ከምኡ’ውን ብኣይሁዳዊ መሲሕ ብኢየሱስ ክርስቶስ ኣቢሉ ንኹሎም ኣህዛብ ዘለዎ ናይ ምድሓን ዕላማ የጕልሕ።