ኦሪት ዘሁልቊ 22

22:1-14 ንጉስ ሞኣብ ንህዝቢ እስራኤል ከርዕሞም፡ ማለት ድማ ክሳብ ሽዑ ዝተዋግኣሎም ኣምላኽ ከም ዝጻረሮም ኪገብር መደብ ኣውጺኡ። ገለ ነብዪ መርገም ከውርድሎም ኪጽልየሎምን፡ ንርእሱን ንሓይላቱን ድማ በረኸት ከውርድ እንተ ረኺቡ፡ ሽዑ ንሳቶም ኪዋግኦም ከም ዝኽእል ጌጋ ኣተሓሳስባ ነበሮ። ከም በለኣም ዝበለ ዓብዪ ስም ዝነበሮ ኣልቦ ነበረ። ባላቕ ከኣ ርሑቕ ቦታ ኣምጺኡዎ እኳ እንተኾነ ኪጥቀመሉ ወሰነ። ቅድሚ እዚ እግዚኣብሔር ምስ በለኣም ተዛሪቡዎ ወይ ብእኡ ተዛሪቡ ዶ ኣይፈልጥን። እንተኾነ ግና ተዛሪቡዎ ኪኸውን ይኽእል እዩ፡ ድሕሪ እዚ ግና ብርግጽ ተዛሪቡዎ እዩ። ይኹን እምበር፡ ንሱ ጸላኢ ኣምላኽን ህዝቡን ዝነበረ ክፉእ ሰብ ኮይኑ ከም ዝነበረን ከም ዝሞተን ብዙሕ መርትዖ ኣሎና። መርገም ምኽንያት እንተዘይብሉ፡ ሰባት እንተወረዱና እኳ ኣይመጸናን እዩ።

ንበለኣም ንምዕማም ዓስቢ ዓመጻ ሒዞም መጹ፡ ኣምላኽ ግና ንበለኣም ኣዐገቶ፡ ንእስራኤል ከይረግሞ ድማ ከለከሎ። በለኣም ንጉዳይ እስራኤል ፈሊጥዎ ነበረ። ስለዚ ንመልእኽተኛታት ብኡብኡ፡ ኣምላኽ ዝባረኾ ህዝቢ ከም ዘይረግም ክምልሰሎም ይግባእ ነበረ። ንሱ ግና እንታይ ከም ዝገብር ኪሓስብ ሓንቲ ለይቲ ግዜ ወሲዱ። ምስ ፈተናታት እንተተዛሪብና፡ ክንስዓር ዓብዪ ሓደጋ ይገጥመና። በለኣም ንመልሲ ኣምላኽ ንመልእኽተኛታት ኣብ ምምላስ እሙን ኣይነበረን። መለኮታዊ ገደባት ዘፍኲሱ፡ ንሕጊ ኣምላኽ ምጥሓስ ፍቓዱ ከም ምጥሓስ ዘይኮነስ፡ ብዘይፍቓዱ ከም ምኻድ ጥራይ ዝርእዩ ሰባት፡ ንፈተና ሰይጣን ቅሉዕ ዒላማ እዮም። እቶም መልእኽተኛታት እውን ንመልሲ በለኣም ናብ ባላቕ ኣብ ምምላስ እሙናት ኣይነበሩን። በዚ ድማ ብዙሓት ብምጽባቕ እቶም ከምኦም ዝዞሩ ይታልሉ፡ ገዛእ ጌጋታቶምን ዕሽነቶምን ከይርእዩ ድማ ይዕገቱ።

ምዕራፍ 22

ኣብዚ ምዕራፍ እዚ፡ እቲ ፍሉጥ ታሪኽ ባላቕን በለዓምን ይጅምር። ንእስራኤል ንምርጋም ዝገበርዎ ፈተነን እቲ ፈተነ ምፍሻሉን ይገልጽ። ህዝቢ ኣምላኽ ድሕሪ ነዊሕ እዋን፡ ሚክያስ 6:5 ከም ዝብሎ፡ ንጽድቂ እግዚአብሔር ምእንቲ ኺፈልጡ፡ ባላቕ ንጉስ ሞኣብ እንታይ ከም ዝመኸረን በለዓም ወዲ በኦር ድማ እንታይ ከም ዝመለሰሉን ኪዝክሩ ተነጊርዎም ነይሩ። ኣብዚ ምዕራፍ እዚ፡

I. ባላቕ ንእስራኤል ዝነበሮ ፍርሂ፡ ንኣኦም ንምርጋም ዝነበሮ ትልሚ (ቁጽሪ 1-4)።

II. ንሱ ንበለዓም፡ ንጠንቋሊ፡ በዚ ዕላማ እዚ ኺጽውዖ ዝሰደዶ ልኡኽን ኣብቲ ቀዳማይ ልኡኽ ዝረኸቦ ብስጭትን (ቁጽሪ 5-14)።

III. በለዓም በቲ ካልኣይ መልእኽቱ ናብኡ ምምጽኡ (ቁጽሪ 15-21)።

IV. በለዓም ኣብ መገዲ ዝረኸቦ ተቓውሞ (ቁጽሪ 22-35)።

V. ኣብ መወዳእታ ድማ ባላቕን በለዓምን ምምርርሓቦም (ቁጽሪ 36, ወዘተ)።

ቁጽሪ 1-14

ደቂ እስራኤል ኣብ መወዳእታ ኣብ ምድረበዳ ምጥንጣኖም ወዲኦም (ምዕራፍ 21:18)፡ ሕጂ ድማ ኣብ ጐልጐል ሞኣብ፡ ኣብ ጥቓ ዮርዳኖስ ሰፊሮም ኣለዉ። ኣብኡ ድማ ክሳዕ ሞት ሙሴ፡ ብእያሱ ኣቢሎም ንዮርዳኖስ ክሳዕ ዝሰግሩ ጸኒሖም። ሕጂ ኣብዚ ዘሎና፡

I. ሞኣባውያን ብምቕራብ እስራኤል ዝነበሮም ፍርሂ፡ ቁጽሪ 2-4። ካብኦም ዝመጽእ ዝኾነ ይኹን ጉድኣት ኪፈርሁ ኣየድለዮምን ነይሩ፡ እንተድኣ (ሙሴ ድማ ከም ዘፍለጠኦም ይኸውን) ኣምላኽ ንእስራኤል ምስ ሞኣባውያን ከይጣበቑ ወይ ዝኾነ ጽልኢ ከይገብሩ ዝሃቦም ትእዛዝ (ዘዳግም 2:9) ይፈልጡ ነይሮም እዮም። እንተኾነ ግን፡ እዚ እንተድኣ ፈሊጦምዎ ነይሮም፡ ንምምታእ ጥራይ ከም ዝኾነ፡ ንምድሓን ከም ዝገብሮም፡ ምእንቲ ብቐሊሉ ኺስዓሩ፡ ቀኒኦም ነይሮም። ምስቲ ኣብ መንጎ ኣብርሃምን ሎጥን ዝነበረ ጥንታዊ ዕርክነት እኳ እንተነበረ፡ ሞኣባውያን እንተኽኢሎም ንእስራኤል ከጥፍኡዎም ወሲኖም ነይሮም፡ ስለዚ ድማ፡ ንጥርጣረኦም ዝኾነ መሰረት ከይሃለዎ፡ እስራኤል ከጥፍኡዎም ከም ዝወሰኑ ገይሮም ወሲዶምዎ። ከምዚ እዩ እቲ ክፉእ ኪገብሩ ዝሓስቡ ሰባት፡ ክፉእ ከም ዝተሓስበሎም ኪመስሉ ልሙድ እዩ። እቲ መሰረት ዘይብሉ ቅንኣቶም ድማ ንምኽንያት ዘይብሉ ሕሱምነቶም መሸፈኒ ይኸውን። ንዓወቶም ኣብ ልዕሊ ኣሞራውያን ሰሚዖም (ቁጽሪ 2)፡ ገዛኦም ኣብ ሓደጋ ከም ዘሎ ይሓስቡ፡ ገዛ ጐረቤቶም ሓዊ ምስ ሓዘ። ንብዝሖም ይዕዘቡ (ቁጽሪ 3)፡ ብዙሓት ነበሩ። ካብዚ ድማ፡ እቲ ዓወት ዝመልኦ ኣጽዋሮም ንምዕጋት ቅልጡፍን ውጽኢታዊን ስጕምቲ እንተዘይተወሲዱ፡ ንሃገሮምን ንኹሎም ከባቢኦምን ብኸመይ ብቐሊሉ ኸም ዝስዕሩ ይግምቱ፡ “ከምቲ ሓርማዝ ሳዕሪ ዝበልዕ፡ ንዓናን ንኹሎም ከባቢናን ብቕልጡፍን ብዘይስዓርን ክበልዑና ወይ ከጥፍኡና እዮም” (ቁጽሪ 4)፡ ንርእሶም ድማ ምስ ከምዚ ዝበለ ዘፍርህ ጸላኢ ዘይመዓርግ ምዃኖም ይእመኑ። ስለዚ ድማ ብዙሕ ፈሪሖም ተጨኒቖም ነበሩ። ከምዚ ድማ እኩያት ኣብ ዘይፍርህ ቦታ ብርቱዕ ፍርሂ ነበሮም፡ መዝሙር 53:5። ነዚ ፍርሂ እዚ ድማ ንጐረባብቶም፡ ንዓበይቲ ምድያም ኣፍለጥዎም፡ ንሓባራዊ ድሕነቶም ገለ ስጕምቲ ምእንቲ ኺወስዱ። ከመይሲ፡ መንግስቲ ሞኣብ እንተወዲቑ፡ ሪፓብሊክ ምድያም ነዊሕ ክጸንሕ ኣይክእልን። ሞኣባውያን እንተድኣ ደስ እንተበሎም፡ ካብ ምምጻእ እስራኤልን ኣብ ልዕሊ ኣሞራውያን ዝረኸብዎ ዓወትን ጽቡቕ ክጥቀሙ ምኸኣሉ ነይሮም። ካብቲ ዘስግእ ሓይሊ ሲሆን ንጉስ ኣሞራውያን፡ እቲ ሓደ ክፋል ሃገሮም ዝወሰደ፡ እቲ ዝተረፈ ድማ ኪወርሮ ዝኽእል ዝነበረ፡ ምድሓኖም ንኣምላኽን ንእስራኤልን ከም ዘመስግኑን ከም ዝሕጐሱን ምኽንያት ነበሮም። ከምኡ ድማ ምዕርክነት እስራኤል ክደልዩን ንሓገዞም ክመጹን ምኽንያት ነበሮም። እንተኾነ ግን፡ ሃይማኖት ኣቦኦም ሎጥ ስለ ዝጠለሙን ኣብ ጣኦት ኣምልኾ ስለ ዝጠሓሉን፡ ንህዝቢ ኣምላኽ ኣብርሃም ጸሊኦምዎም ነበሩ፡ ብቕንዕና ድማ ኣብ ምኽሮም ዓሺዎም ንጭንቀት ተዋሂቦም ነበሩ።

II. ንጉስ ሞኣብ ንህዝቢ እስራኤል ንምርጋም ዝገበሮ ትልሚ፡ ማለት፡ ኣምላኽ ክሳዕ ሕጂ ምእንትኦም ከም ዝተዋግአ ስለ ዝፈለጥ፡ ንኣምላኽ ኣብ ልዕሊኦም ምልዓል። ንሱ ካብ ኣጽዋሩ ንላዕሊ ንጥበቡ ይእመን ነበረ፡ ሓደ ነብዪ ወይ ካልእ ሰብ ብሓያል ጥንቆላኡ ክፉእ ኣብ ልዕሊኦም እንተመጸን ኣብ ልዕሊኡን ኣብ ልዕሊ ሰራዊቱን በረኸት እንተኣወጀን፡ ሽዑ፡ ብኻልእ መገዲ ድኹም እኳ እንተነበረ፡ ምስኦም ክበዳህ ከም ዝኽእል ሓሳብ ነበሮ። እዚ ሓሳብ እዚ ዝመጸ፡

1. ካብ ዝተረፈ ሃይማኖት እዩ። ከመይሲ፡ ኣብ ገለ ዝረኣዩ ልዑላን ሓይልታት፡ ኣብ ጉዳያት ደቂ ሰብ ዝገዝኡን ዝውስኑን፡ ምምርኳስን ናብዞም ሓይልታት ምሕታት ግዴታ ምዃኑን ይእመን።

2. ካብ ፍርስራሽ ናይ ሓቀኛ ሃይማኖት እዩ። ከመይሲ፡ ምድያማውያንን ሞኣባውያንን ካብ እምነትን ኣምልኾን እሙናት ኣቦሓጎታቶም፡ ኣብርሃምን ሎጥን፡ ብሕሱም እንተዘይበላሽዩ ነይሮም፡ ንኣገልግሎት ሓቀኛ ኣምላኽ ጥራይ ዝጸንዑ ህዝቢ፡ ካብ ኣገልግሎቱ ድማ ንሳቶም ዝዓለዉ፡ ብመርገሞም ዝኾነ ይኹን ጉድኣት ምግባር ከም ዝከኣል ክሓስቡ ኣይምኸኣሉን ነይሮም።

III. ንእስራኤል ንምርጋም ንበለዓም ወዲ በኦር፡ ንፍሉጥ ጠንቋሊ፡ ንምሕታት ዝገበሮ ምልማን። በለዓም ርሑቕ ኣብታ ኣብርሃም ዝመጸላን ላባን ዝነበረላን ሃገር ይነብር ነበረ። እንተኾነ ግን፡ ኣብ ጥቓኡ ብዙሓት ጠንቋልቲ እኳ እንተነበሩ፡ በለዓም ግን ከምኡ ዝበለ ዓቢ ስም ናይ ዓወት ኣይነበሮን፡ ባላቕ ድማ ዝሰምዖ ዝበለጸ ክጥቀም እዩ፡ ርሑቕ እኳ እንተሰደደሉ፡ ልቡ ኣብዚ ትልሚ እዚ ስለ ዝነበረ። ንምእማኑ ድማ፡

1. ዓርኩ ይገብሮ፡ ብብዝሒ እስራኤልን ብቐረባኦምን ኣብ ዝነበሮ ሓደጋ ከም እሙኑ ገይሩ ይነግሮ፡ “ገጽ ምድሪ ይሽፍኑዎ፡ ኣብ ቅድመይ ድማ ይቕመጡ” (ቁጽሪ 5)።

2. ብሓቂ ኣምላኹ ይገብሮ፡ ንቃሉ ዓቢ ሓይሊ ስለ ዝህቦ፡ “ንዝባረኽካዮ ብሩኽ እዩ፡ ንዝረገምካዮ ድማ ርጉም እዩ” (ቁጽሪ 6)። እቲ ምሁር ጳጳስ ፓትሪክ፡ ምስ ብዙሓት ኣይሁዳውያን ጸሓፍቲ፡ በለዓም ዓቢ ነብዪ ከም ዝነበረ፡ ትንቢታቱ ስለ ዝፈጸመን ጸሎቱ ድማ ንጽቡቕን ንኽፉእን ስለ ዝተሰምዐን፡ ምስ ኣምላኽ ዓቢ ዝምድና ዘለዎ ሰብ ኮይኑ ብቕንዕና ይርአ ነበረ። እንተኾነ ግን፡ ትዕቢተኛን ስሱዕን ምስ ኮነ፡ ኣምላኽ ካብኡ ወጸ፡ ሽዑ ድማ ንዝወርድ ዝነበረ ክብሩ ንምድጋፍ ናብ ሰይጣናዊ ጥበባት ኣተወ። ነብዪ ተባሂሉ ተጸዊዑ እዩ (2 ጴጥሮስ 2:16)፡ ከመይሲ ነብዪ ነይሩ እዩ፡ ወይ ድማ ስምኦን መምህር ንህዝቢ ከም ዝጠንቀሎም፡ ክሳዕ “ዓቢ ሓይሊ ኣምላኽ” (ግብሪ ሃዋርያት 8:10) ኪበሃል ዝበጽሐ፡ ካብ መጀመርታ ብጥንቆላዊ ሓይሉ ክብሩ ኣዕብዩ ይኸውን። ብነብያት ኣምላኽ ብስም እግዚአብሔር ዝእወጅ መርገም ግሩም ውጽኢታት ኣለዎ፡ ከምቲ ናይ ኖህ (ዘፍጥረት 9:25)፡ ከምኡ ድማ ናይ ኤልሳዕ (2 ነገስት 2:24)። እንተኾነ ግን፡ ምኽንያት ዘይብሉ መርገም ኣይመጽእን (ምሳሌ 26:2)፡ ከምቲ ናይ ጎልያድ፡ ንዳዊት ብኣማልኽቱ ምስ ረገሞ (1 ሳሙኤል 17:43)። ጸሎት ኣገልገልቲ ኣምላኽን ህዝቡን ምእንታና ክህልወና ንምነ፡ ኣብ ልዕሌና ምዃኖም ድማ ንፍራህ። ከመይሲ፡ ብሓቂ ብዝባርኽን ብዝረግምን ኣዝዩ ይግደስ እዩ። እንተኾነ ግን፡ ባላቕ ነዚ ምምስጋን እዚ ንበለዓም ንምእማን ዝበቅዕ ከም ዝኾነ ክእመን ኣይክእልን፡ እቲ ዋና መምርሒ ገና ኣሎ (ቁጽሪ 7)፡ “ዓስቢ ጥንቆላ ኣብ ኢዶም ሒዞም መጹ”፡ እቲ ዝፈትዎ ዝነበረ ደሞዝ ዓመጽ (2 ጴጥሮስ 2:15)።

IV. ኣምላኽ ኣብ በለዓም ዝገበሮ ገደብ፡ ንእስራኤል ከይረግም ምእጋዱ። በለዓም ጠያቒን መርማሪን ሰብ ስለ ዝነበረ፡ ንጉዳይን ባህርይን እስራኤል ዘይፈልጥ ኣይነበረን፡ ኣምላኽ ብሓቂ ምስኦም ምዃኑ ድማ ሰሚዑ ነይሩ እዩ፡ ስለዚ ድማ ንልኡኻት ብኡብኡ መልሲ ኪህቦም ነይሩዎ፡ ኣምላኽ ዝባረኾ ህዝቢ ከቶ ከይረግም ምዃኑ። እንተኾነ ግን፡ ንልኡኻት ኣዕረፎም፡ እንታይ ከም ዝገብር ንምሕሳብን ካብ ኣምላኽ መምርሒ ንምቕባልን ሓንቲ ለይቲ ወሰደ (ቁጽሪ 8)። ምስ ፈተናታት ምዝርራብ ምስ ንጅምር፡ ብኣኦም ንምስዓር ዓቢ ሓደጋ ኣሎና። ብለይቲ ኣምላኽ ናብኡ መጸ፡ ምናልባት ብሕልሚ፡ እዞም እንግዶት እንታይ ጉዳይ ከምዘለዎም ድማ ሓተተ። ንሱ ይፈልጦ እዩ፡ ግን ካብኡ ኺፈልጦ ደለየ። በለዓም ድማ ብዛዕባ ዕላማኦም ነገሮ (ቁጽሪ 9-11)፡ ኣምላኽ ድማ ምስኦም ከይዱ ነቲ ብሩኽ ህዝቢ ከይረግም ኣዘዞ (ቁጽሪ 12)። ከምዚ ድማ ኣምላኽ ንህዝቡ ንምድሓን፡ ምስ እኩያት ሰባት ኪዛረብ ደስ ይብሎ ነይሩ፡ ከምቲ ምስ ኣቢሜሌኽ (ዘፍጥረት 20:3)፡ ከምኡ ድማ ምስ ላባን (ዘፍጥረት 31:24)። ገበርቲ ዓመጽ ዝነበሩ፡ ግን ብስም ክርስቶስ ዝተነበዩን ብዙሕ ግሩም ግብሪ ዝገበሩን ከም ዝነበሩ ንንበብ። በለዓም ምስ ባላቕ ከይዱ ጥራይ ዘይኮነ፡ ነዚ ህዝቢ እዚ ከይረግም ከይፍትን እውን ተኣዚዙ ነይሩ፡ እዚ ድማ ካብ ርሑቕ ክፍተን ይኽእል ነይሩ። ምኽንያቱ ድማ ተዋሂቡ እዩ፡ “ብሩኻት እዮም”። እዚ ድማ ሓደ ክፋል ናይ በረኸት ኣብርሃም ነይሩ እዩ (ዘፍጥረት 12:3)፡ “ንዝረግመካ ክረግሞ እየ”። ስለዚ ድማ ንኣኦም ንምርጋም ዝግበር ፈተነ ፍረ ዘይብሉ ጥራይ ዘይኮነ፡ ሓደገኛ እውን እዩ።